ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ
ՎԱԶԳԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆԻ ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ
ԱՆՑԱԾ ՃԱՆԱՊԱՐՀ
ԳՐԱԴԱՐԱՆ
ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐ
ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
ԳՐԱՆՑՎԵԼ ԿԱՅՔԻ ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ
ԿԱՅՔԻ ՔԱՐՏԵԶ
ԿԱՊԸ ՄԵԶ ՀԵՏ
ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 2008

«Հետք» կայքը հնարավորություն ընձեռեց բազմաթիվ ընթերցողների իրենց հարցերով դիմել Վազգեն Մանուկյանին և ստանալ նրա պատասխանները:24.12.2007  


Հարցուպատասխանն ամբողջովին տեղադրվեց www.hetq.am կայքում: Մեր կարծիքով առավել ուշագրավ հարցերն ու պատասխանները, որոշ խմբագրումներով, ներկայացնում ենք ընթերցողներին:

1.ՀԱՐՑ
Ինչու՞ 1996-ին չառաջնորդեցիք ժողովրդի ն չգնացիք մինչեւ վերջ:
1.ՊԱՏԱՍԽԱՆ 
1996 թվականին կային մարդիկ, ովքեր կրակոցներից հետո ասում էին, որ պետք է գնալ ու գրավել նախագահական դղյակը, այսինքն` դիմել ռազմական միջոցների: Ես համաձայն չէի այդ մարդկանց հետ, չնայած ես ինքս պաշտպանության նախարար եմ եղել եւ գիտեմ` ինչպես են այդպիսի բաներ անում: Ես հասկանում էի, որ հնարավոր չէ հաղթել` անզեն ժողովրդին տանելով զինված ջոկատների դեմ, կամ նույնիսկ եթե դա հնարավոր լիներ, ապա այդ նոր իշխանությունը, որը կվերցվեր արյան գնով, ոչ մի բանով օգտակար չէր լինի Հայաստանի համար: Կանցներ մեկ ամիս, եւ այն նույն մարդիկ, ովքեր դրդում էին դիմել ռազմական միջոցների, կասեին, որ աթոռին նստելու համար նոր իշխանությունն անմեղ մարդկանց արյուն թափեց, եւ երկիրը նորից մտնելու էր մի մեծ ճգնաժամի մեջ: Ես գերադասեցի այդ եզրը չանցնել:    

2.ՀԱՐՑ
Ի՞նչու 1995 թ. Սահմանադրության ընդունման եւ ԱԺ խայտառակ ընտրություններից հետո ժողովրդին ոտքի չհանեցիք, միթե որևէ տարբերություն կար 1995-ի կամ 1996-ի միջև: Ինչո՞ւ 2007 թ. տեղի չունեցավ ընդդիմության միավորում, որի արդյունքում` փոշիացավ ընդդիմության ընտրազանգվածի ձայները:
2.ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Առաջին` 1995 թվականին հաջորդեց 1996-ը, որը ապահովեց մեծ միասնություն: Այդ տեսակետից 1995-ը դաս եղավ ընդդիմության համար, եւ 1996-ին մենք գնացինք միասնական ճակատով: Ինչ վերաբերում է 2007-ի ԱԺ ընտրություններին, ապա լրիվ համաձայն եմ, որ ժողովրդի ձայնը ամբողջությամբ փոշիացվեց եւ դա էր պատճառը, որ մենք չմասնակցեցինք, որովհետեւ ԱԺՄ գտնում էր, որ միասնական մեծ ուժ ստեղծելու պարագայում միայն իմաստ ունի գնալու պայքարի:


3. ՀԱՐՑ
Պարոն Մանուկյան, ենթադրենք, որ 2008 թ. կրկնվում են 1996 թ. դեպքերը: Խնդրում եմ առանց դիվանագիտություն անելու պատասխանեք` Դուք ի՞նչ կանեք: 
3. ՊԱՏԱՍԽԱՆՆախեւառաջ, ավաղ, ափսոսանքով պետք է ասեմ, որ ես ստիպված պատասխանելու եմ դիվանագիտորեն: Դուք բարձրացնում եք շատ ֆունդամենտալ հարց: Բայց արժի՞ դրա մասին հիմա խոսել: Եթե նորից 1996 թ. կրկնվի, եւ ունենանք նույն արդյունքը , ապա դա մեծ հարված կլինի մեր ժողովրդին, մեր պետությանը, ուստի…  Միայն ասեմ, որ եթե Հայաստանում ձեւավորվի համաժողովրդական շարժում-ընտրություն, ընդ որում`  հիմնված երկրի ապագայի վերաբերյալ որոշակի գաղափարական պատկերացումների վրա,  ապա դրա դեմ, իրոք, խաղ չկա:     

4. ՀԱՐՑ
Ինչպե՞ս եք վերաբերում պրագմատիզմին: Ինքներդ հավատո՞ւմ եք Ձեր հաղթանակին, թե՞ բլեֆի եք գնում:
4. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Նախեւառաջ, դա երեւի իմ ամենաթույլ կողմն է, որ ես բլեֆի չեմ գնում քաղաքականության մեջ: Ես հիշում եմ 1988 թ., երբ մենք բարձրանում էինք հարթակ եւ հանրահավաք անում: Կողքիններն ասում էին` էս ինչ ռոմանտիզմ է, այս հսկայական Խորհրդային միությունում դուք ի՞նչ եք անում: Բայց պարզվեց, որ մենք ճիշտ էինք եւ կարողացանք հաղթել, նույնը պատերազմի ժամանակ. երբ ես պաշտպանության նախարար էի նշանակվել, ասում էին, որ միեւնույնն է, մենք պարտված ենք այդ պատերազմում. Ադրբեջանը իր մարդաքանակով, իր զենքով, իր դաշնակիցներով անհամեմատ մեզանից հզոր էր, բայց մենք հաղթեցինք այդ պատերազմում:
Սովորական կոշկակարը շատ պրագմատիկ է. ինքը ասում է կոշիկը կարում եմ` ընտանիքս պահում եմ. ապուշություն է մտածել դառնալ դոկտոր կամ ակադեմիկոս. դա ռոմանտիզմ է`  կամ կստացվի կամ ավելի շուտ չի ստացվի: Բայց մեկ ուրիշը այդ «ռոմանտիզմը» իրականացնում է: Նույնպիսի պրագմատիկ էր Սալվադոր Դալին, երբ ինքը նկարում էր տարօրինակ նկարներ ու թվում էր, որ ոչ մեկին պետք է դուր չգար, բայց պարզվեց, որ ինքը համաշխարհային նկարիչ է: Դրա համար, իհարկե, քաղաքականության մեջ անհրաժեշտ է պրագմատիզմ, բայց ետեւում եթե չկան երազանքներ, իդեալներ, ապա դա պարզունակ իրատեսություն է, կոշկակարի իրատեսություն:

5. ՀԱՐՑ
Չե՞ք կարծում, որ 1996 թ. Ձեր հետեւորդների միայն երեք տոկոսն էր գալիս գաղափարների հետեւից, մնացածները իրենց ձայնը Ձեզ էին տալիս, որովհետեւ չէին ուզում այն տալ  Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին:
Չե՞ք գտնում, որ ազատության, ազնվության, սոցիալական արդարության գաղափարների պահանջմունքն այսօր չկա հայ հասարակության մեջ: Հավաքական ազատ կացութաձև կառուցելու կամք չի կարող դրսևորել այսօրվա հայ սեփականատերը: Այլ դաստիարակության մարդիկ են այսօր տնօրինում միջոցները: Ձեր պատկերացրածից շատ հեռու և այլ: Մենք շատ երկար ենք քաշելու հայ ֆեոդալի լուծը, այնքան երկար մինչև գա մեր օտար տերը: Դուք այլ կարծիքի եք?
5. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Գիտեք Ձեր ասածների մեջ կան բաներ, որոնք ինձ հոգեհարազատ են, բայց ես չեմ կարող համաձայնվել Ձեր այն ընդհանուր  գնահատականի հետ, որ մենք ապրում ենք մի հասարակության մեջ, մի ժողովուրդ ենք, որը չի ընդունում ազատական  եւ ժողովրդավարական արժեքները:  1996 թ. ես դժվարանում եմ նշել այն մարդկանց տոկոսը, որոնք գալիս էին իմ գաղափարական սկզբունքների հետեւից, բայց, քանի որ ղարաբաղյան Շարժման մեջ այս սկզբունքները մեծ դեր էին կատարում, ես կարծում եմ, որ բավականին մեծ տոկոս էր կազմում այդ մասը: Ընտրությունը պահանջում է, որ դու քո կողմը գրավես ոչ միայն գաղափարներով, այլ գաղափարից բխող հետեւանքներով` ծրագրերով` գյուղատնտեսության, առողջապահության, կրթության, սոցիալական հարցերի մասին օրենքներով: Եվ ես անկեղծ եմ եղել: 1996 թ. այդ բոլոր նախընտրական ծրագրերը կապված են եղել գաղափարների հետ եւ, միեւնույն ժամանակ, շահավետ են եղել ժողովրդին: Ես ստացել եմ իրենց ձայնը. ընտրությունը միայն գաղափարական պայքար չէ. գաղափարները այն հիմքն են, որոնց վրա կառուցվում են այն ծրագրերը, որոնք պետք է շահավետ լինեն յուրաքանչյուր քաղաքացու համար: Եվ հաշվի առնել ընտրողների միայն այն մասը, որը մինչեւ վերջ հետեւում է գաղափարներին, ճիշտ չէ: Իհարկե, նրանց տոկոսը ցանկացած երկրում, ցանկացած ընտրության ժամանակ, մեծ չի լինում: Բան չունեմ ասելու, 1996 թ. քիչ չէին նաեւ ուղղակի իշխանություններից դժգոհները. հատված, որն ուզում էր վրեժ լուծել իշխանություններից: Այդպիսի շերտ կա ցանկացած ընտրությունների ժամանակ:Բայց բոլորի մոտ ձգտում կա դեպի անկախություն, դեպի ազատություն, որ ինքը պաշտպանված լինի օրենքով: Նույնիսկ իշխանական վերնախավի հոգու մեջ այդ զգացողությունները կան: Ես չեմ կարծում, որ հայ մարդու մոտ դրված է ֆեոդալական համակարգում ապրելու գաղափարը: Դա եղավ այդպես, բայց դա բնորոշ չէ հայերի համար:   Եվ կարծում եմ, որ պետք չէ շատ ժամանակ անցնի կամ սերունդներ փոխվեն, այլ այս վիճակում էլ կարելի է մեր պատկերացրած պետությունը կառուցել: Շատ անգամ ասում են, որ ամեն ժողովուրդ արժանի է այն իշխանությանը, որն ունի: Շատ գեղեցիկ բանաձեւ է, բայց արդյո՞ք ճշմարիտ է, թե՞ ոչ: Ես օրինակ բերեմ Ֆրանսիայի պատմությունից:   Ֆրանսիական հեղափոխությունը տեղի ունեցավ 1789 թ.  եւ վերջացավ 1815 թ.  Վաթերլոյի ճակատամարտով: Փաստորեն 25 տարի մի սերունդի կյանք է, եւ այդ սերունդի կյանքի ընթացքում ի՞նչ տեղավորվեց: Սկզբում այդ նույն ժողովուրդը ապրում էր Բուրբոննների տիրապետության տակ եւ բավականին գոհ էր իր վիճակից,  կարողանում էր իր կյանքը կարգավորել: Հետո եղավ հեղափոխություն. հեղափոխության ժամանակ մեկ էլ ամբողջ ֆրանսիական ժողովուրդը դարձավ հեղափոխական եւ սկսեց մեծ անձնազոհությամբ գնալ վեհ գաղափարների հետեւից: Հետո մի քանի տարուց սկսեց դիրեկտորիայի իշխանությունը, այսինքն` ամբողջ Ֆրանսիան թաթախվեց կոռուպցիայի եւ կաշառակերության մեջ: Եվ այդ նույն ժողովուրդը հանգիստ գոյատեւում էր այդ պայմաններում: Հետո եկավ Նապոլեոնը, որը վերականգնեց կայսրության փայլը. գնացին ուրիշ երկրներ նվաճելու եւ ազատության գաղափարները տարածելու:  Եվ ամբողջ ժողովուրդը ոգեւորված էր ու գնում էր այդ ճանապարհով: Հետո նորից վերադարձան Բուրբոնները, եւ այդ ժողովուրդը սկսեց ապրել իր նախկին կյանքով` սովորական ընդունելով այն: Դե այդ տարբեր ժամանակաշրջանների ո՞ր իշխանությունն էր համապատասխանում ժողովրդի  մենթալիտետին: Դա ցույց է տալիս, որ ժողովրդի մենթալիտետի  մեջ հնարավորությունների դաշտ կա, որի վրա կարելի է կառուցել շատ տարբեր պետություններ: Ես կարծում եմ` մեր ժողովրդի այժմյան մտածողության մեջ, մենթալիտետում կա հենց այն դաշտը, որի մեջ, մենք, իսկապես, կարող ենք ունենալ ազգային ժողովրդավարական պետություն, պետություն, որը  նման է Ֆրանսիային, Իտալիային, Իսպանիային: Իհարկե, սա ժամանակ է պահանջելու, բայց հիմքերը այժմ կարելի է եւ պետք է դնել: Նշենք նաեւ, որ ի տարբերություն Ֆրանսիայի, Իտալիայի, Իսպանիայի, հայերի մի զգալի մասը դրսում է ապրում: Դա պահանջում է նաեւ նոր տիպի կառույցներ, որոնք չունեն իմ նշած պետությունները, եւ դա մեզ տալիս է լրացուցիչ առավելություններ, մանավանդ որ այժմ` գլոբալիզացիայի պայմաններում մրցակցությունն ու համագործակցությունը նույնպես դառնում են գլոբալ, նաեւ պետությունների սահմաններից դուրս:   

6. ՀԱՐՑ
Չե՞ք կարծում, որ  օրեցօր ավելի է մարում ժողովրդի հույսն ու հավատը ամեն մի ճշմարիտի հանդեպ:
6. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Անկեղծ ասած« չեմ կարծում: Եթե ժողովուրդն այդքան արագ կորցներ իր հույսը լավի, մաքուրի, ազատության, ազգայինի նկատմամբ« վաղուց վերացած կլիներ այս երկրագնդի վրայից: Բայց նա դիմացել է, եւ ես կարծում եմ, որ  այդ հույսը երբեք չի մարի մեր ժողովրդի մեջ: Ուրիշ բան, թե մենք մեր քայլերով որքան արագ կկարողանանք այդ հույսն ու հավատը վերադարձնել մեր ժողովրդին` իրականացնելով իր սպասումները: Բայց ես համոզված եմ, որ մեր ժողովրդի հույսը եւ ձգտումը պայքարելու իր ապագայի համար« երբեք չի մարի:      

7. ՀԱՐՑ
Վերջերս շատ մեծ զարմանքով մի տեղ հանդիպեցի Ա. Մյասնիկյանից մի մեջբերում. “Ազգային դպրոցները պետք է դառնան մեր ոգու հենարանները”. կիսո՞ւմ եք այս գնահատականը:
7. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Ես գտնում եմ, որ նույնիսկ պրոֆեսիոնալ փոքր հարց լուծելիս շատ կարեւոր է կիրթ« զարգացած մարդ լինելը։ Իմ պաշտպանության նախարար եղած ժամանակ մի առիթով զրույց եմ ունեցել Լ.Տեր-Պետրոսյանի հետ։ Խոսում էինք մեկի մասին, ասացի՝ պարզվում է, եթե մեկը լավ է աշխատում, դա դեռ բավական չի: Եթե ինքը Թումանյան չի կարդացել, եթե ինքը Դիկենս չի կարդացել, ապա« ի զարմանս ինձ« այդ մարդը աշխատանքի մեջ, ուշ թե շուտ, թերություններ է ունենում: 
Մյասնիկյանի ասածին ես կարող եմ ավելացնել այլ օրինակներ: Նակասոնեն 1960-ական թվականներին Ճապոնիայի պաշտպանության նախարարն էր, հետագայում դարձավ վարչապետ։ Ճապոնիան մեծ վերելքով« տնտեսական աճով գնում էր առաջ, բայց կամաց-կամաց սկսեց նվազել այդ տնտեսական աճը, եւ Նակասոնեն անվտանգության խորհրդում բարձրացրեց այդ հարցն ու ասաց. «Ես  հետեւեցի մեր դասագրքերին, մեր դասագրքերն են փչացել, չեն դաստիարակում նոր սերնդին հայրենասիրական ոգով»: Ընդհանրապես մարդն իր անձնական շահի համար աշխատելով« նաեւ ուզում է իրեն զգալ մեկ թիմի անդամ, հպարտանալ այդ պատկանելությամբ, թիմի ամեն մի հաղթանակով: Արդյունքում՝ բացի անձնական նպատակներից առաջանում է նաեւ նոր հզոր մոտիվացիա (դրդապատճառ), որը բերում է նրան, որ աշխատանքը դառնում է ավելի արդյունավետ:
Տարօրինակ բան է, բայց նույնիսկ այն տարիներին, երբ Բրազիլիայի ֆուտբոլային թիմը ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությանը առաջին տեղն էր զբաղեցնում մրցումներում, Բրազիլիայի համախառն ներքին արդյունքը  աճում էր: Այսինքն` մարդիկ անձնական շահեր հետապնդելով՝ միասնական ոգեւորության, միասնական թիմի զգացողության էլեմենտներ եթե չունենան, չեն կարող առաջ գնալ: Մի բան էլ հիշեմ, քանի որ սկսեցինք հիշել այդպիսի բաներ:  Անգլիացիները այսպիսի խոսք ունեն՝ մենք ունենք ամենահզոր 2 զենքը. մեկը ժողովրդի պատմությունն է, մյուսը՝ միջուկային զենքը:

8. ՀԱՐՑ
Դուք ձեր ելույթում խոսում եք պառլամենատական համակարգի մասին որպես մեր երկրին ավելի համապատասխան մոդելի, քանի որ նախագահական կամ կիսանախագահական համակարգը առիթ է տալիս ,,թագավոր,, դառնալու: Ինչպե՞ս կարելի է վստահ լինել պառլամենտի որակի վրա, երբ կուսակցությունները ստեղծվում են ֆինանսական ու քաղաքական ուժի շուրջ, իսկ հասարակության մեջ էլ չկան ընդգծված դասեր ու շերտեր, որոնց շահերի ներկայացուցիչը կարողանա պառլամենտ մտնել:
8. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Ճիշտ եք ասում: Բայց պրոբլեմն առաջացավ դեռ 1991 թ., երբ ես վարչապետ էի, իսկ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը Գերագույն խորհրդի նախագահ: Մեր մեջ առաջացած անձնական, քաղաքական, կադրային հարցերում եղած հակասությունների հիմքում շատ անգամ ընկած էր Սահմանադրության անկատարությունը: Մենք օգտվում էինք նախորդ Սահմանադրությունից, որում շեշտադրում կար, որ կոմկուսը ունի իշխող դեր: Եվ այնտեղ կար «թագավոր», որը կենտկոմի առաջին քարտուղարն էր: Երբ մենք այդ գագաթը հանեցինք, պարզվեց, որ շատ հարցերի լուծումները պարզ չէին: Կենտկոմի բացակայության դեպքում  ուղղակի պարզ չէր վարչապետի եւ ԳԽ նախագահի լիազորությունները եւ պատասխանատվությունը որոշ հարցերի լուծման համար: Եվ պարզ դարձավ, որ նոր Սահմանադրություն պետք է ընդունել այդ հարցերը կարգավորելու համար, որովհետեւ շատ հակասություններ առաջանում էին չկարգավորվածության պատճառով: Եվ այն ժամանակ էլ ես ելույթ ունեցա Գերագույն խորհրդում եւ ասացի, որը ճիշտը պառլամենտական համակարգն է: Բայց, ցավոք սրտի, Հայաստանում ձեւավորված չէին այն կուսակցությունները, որ մենք համոզված լինեինք, որ դրանց միջոցով մեխանիզմը կաշխատի ինչպես Եվրոպայի գրեթե բոլոր երկրներում: Տեսակետ կար, որ նախագահական համակարգը Հայաստանում այդ պահին ավելի ճիշտ էր: Համաձայն լինելով այդ տեսակետի հետ` ես դա ընկալում էի որպես ժամանակավոր տարբերակ, որի ընթացքում պետք է զարգանային եւ ձեւավորվեին կուսակցությունները: Ցավոք սրտի, 1991 թ. նախագահական ընտրություններից հետո, այդ ուղղությամբ լուրջ քայլեր չարվեցին, եւ կամաց-կամաց կուսակցությունները ոչ թե զարգացան, այլ հակառակը` թուլացան: Եվ եթե Դուք ուշադրություն եք դարձրել, ապա իմ ելույթի մեջ, երբ ասում եմ անցնել պառալեմնտական համակարգի, նաեւ հատուկ կետ կա, որ` պետք է նպաստել Հայաստանում կուսակցությունների զարգացմանը, ինչը  հնարավորություն կտա անցնել պառլամենտական համակարգի: Հակառակ դեպքում, իսկապես, դա նորից կլինի տարբեր, ոչ քաղաքական խմբավորումների պայքար երկրի իշխանության համար:

9. ՀԱՐՑ
Դուք իսկապես կարծում եք, որ Սահմանադրությունը փոխելով համակարգը կփոխվի: Չեք կարծում որ միայն քաղաքական կամքի խնդիր կա: 
9. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Ոչ, չեմ կարծում, քանի որ Սահամանադրությունը շատ ֆունդամենտալ նշանակություն ունի: Օրինակ, եթե նախագահը կամ վարչապետն են նշանակում մարզպետներին կամ քաղաքապետերին, ապա նրանք իրենց գործունեության համար պատասխանատու են ոչ թե ժողովրդի առջեւ, որոնց կառավարիչն են իրենք, այլ` նախագահի կամ վարչապետի: Իսկ եթե ժողովուրդն է ընտրում, իրենք արդեն պատասխանատու են ժողովրդի առաջ: Ես մի օրինակ բերեցի միայն, բայց շատ օրինակներ կարելի է բերել: Սահմանադրության կետերը շատ կարեւոր են պետության զարգացման համար: Եվ Սահմանադրությունը պետք է բերի նրան, որ լավն ու վատը կախված չլինի իշխողի բարի ցանկություններից կամ կամքից: Չի բացառվում, որ արդի եվրոպական ղեկավարների մեջ էլ կլինեն մարդիկ, ովքեր կցանկանային ձեռքբերել Սահմանադրությամբ չնախատեսված լրացուցիչ լիազորություններ եւ իշխանություն: Բայց Սահմանադրությունը հնարավոր չէ խախտել, որովհետեւ այն պաշտպանված է արդեն հասարակական ավանդույթներով, դատարանով, սահմանադրական դատարանով, քաղաքացիական հասարակության գոյությամբ: Ժողովրդավարությունը  մի համակարգ է, որը, միգուցե, զրկում է շատ փայլուն մարդկանց  վերեւ բարձրանալուց, բայց նաեւ փրկում է հասարակությանը անբանների վերեւ բարձրանալուց: Մի միջինացված վիճակ է ստեղծվում, եւ պետությունը կառավարվում է հասարակական գիտակցության մակարդակով: Իսկ դա շատ մեծ նշանակություն ունի: Հարյուրավոր տարիներ մարդիկ պայքարել են Սահմանադրություն ունենալու համար, եւ այն երկրները, որոնք ունեցել են եվրոպական Սահմանադրություն, կարողացել են հասնել հսկայական հաջողությունների:
Ինչ վերաբերում է քաղաքական կամքին, ապա այն պետք է, մանավանդ առաջին իշխողների դեպքում: Երբ պետությունը նոր է ձեւավորվում, Սահմանադրությունը դեռ թղթի վրա է, պետք է այն աշխատեցնել, երբ մարդկանց մոտ դեռ ժողովրդավարական ավանդույթներ չկան: Եվ առաջին, երկրորդ, երրորդ նախագահներից մեծ բան է կախված: Կարեւոր է, նրանք կունենա՞ն այդ քաղաքական կամքը իրենց իշխանատենչությունը զսպելու, թե՞ ոչ: Արդեն հաջորդ նախագահները ցանկանան էլ, չեն կարող այդպիսի բաներ անել:

10.ՀԱՐՑ
Ինչպե՞ս կարելի է համադրել ազգային եւ ժողովրդավարություն հասկացությունները: 
10. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Հակադրությունը` մարդու իրավունքների, ժողովրդավարության«  ազատության եւ ազգայինի, արհեստական են։ Ես« ուղղակի« օրինակներ բերելով« պարզաբանեմ ասածս։ Ճապոնիան, Իտալիան, Ֆրանսիան, Իսպանիան համարում եմ ազգային ժողովրդավարական, որովհետեւ այդ պետություններում ողջ նիստուկացի հիմքում ընկած է ազգային մշակույթը, ազգային մտածելակերպը, ազգային հպարտությունը եւ դրա հետ միասին դրանք ազատ հասարակություններ են: Պահպանելով իրենց ազգային նպատակները, ավանդույթները, մրցելով ուրիշ երկրենրի հետ« նրանք ազատ հասարակություններ են« ժողովրդավարական պետություններ: Ես ազգային ազատ ժողովրդավարական երկրներ ասելով՝ ի նկատի ունեմ հենց այդ տիպի երկրները:

11. ՀԱՐՑ
Ես միշտ հավանել եմ Վազգեն Մանուկյանին որպես քաղաքական գործիչ, բայց... վերջին շրջանում ամեն ինչ չէ, որ ինձ համար ընդունելի ու հասկանալի է:
Վազգեն Մանուկյան իր ելույթում  ասում է, որ ժամանակը կարելի է աշխատեցնել Հայաստանի օգտին: Ո՞վ չի ցանկանում ունենալ մրցունակ, ուժեղ Հայաստան, բայց դրա համար հաշվարկներ պետք է անել, ոչ թե պատրանքներ սերմանել:
Ինչու՞ են հայերը լավ դիվանագետներ այլ երկրներում, բայց ոչ Հայաստանի համար: Որովհետեւ ուրիշ երկրներում նրանք ազգային զգացմունքներ, թուրքի նկատմամբ վերապահ վերաբերմունք` ատելություն կամ ռուսների կապույտ աչքերի նկատմամբ թուլություն, սեր չեն զգում, ու դա չի խանգարում, որ սթափ ու կշռադատված որոշումներ կայացնեն:
 11. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Նորից   կրկնեմ, որ հակադրություն չեմ տեսնում ազատության, ժողովրդավարության, եւ ազգայինի միջեւ եւ նախորդ պատասխաններում նաեւ այդպիսի ազգային ժողովրդավարական պետությունների օրինակներ եմ բերել:
Ես համաձայն եմ, որ ազգայինը դա ոչ թուրքերին ատելն է, ոչ էլ ռուսներին անվերջ սիրելը. դրա մասին ես առիթներ եմ ունեցել խոսել տասնյակ տարիներ ի վեր:
Համաձայն եմ, որ քաղաքականությունը պետք է լինի պրագմատիկ, բայց ո՞րն է եզրը պրագմատիզմի, արդյո՞ք պրագմատիզմի հետեւում կանգնած չեն երազանքներ, զգացմունքներ, իդեալներ: Եթե մարդկությունը առաջնորդվեր պրիմիտիվ պրագմատիզմով, ապա այդպես էլ դուրս չէր գա քարանձավներից:
1989թ. «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամների մեծ մասը գտնում էր, որ անկախ հայկական պետություն ստեղծելու խնդիրը ռոմանտիզմ է եւ ոչ իրականանալի, 1992թ. քաղաքական վերնախավի մի զգալի մասը համոզված էր, որ մենք պարտվելու ենք պատերազմում: Բերվում էին շատ պրագմատիկ հաշվարկներ:
Թույլ տվեք մի մեջբերում.»Պրագմատիզմը պահանջում է գործել հնարավորի սահմաններում, բայց սահմանները մեծ մասամբ ոչ ոքի հայտնի չեն, ենթակա չեն հաշվարկման, եւ եթե բարդ խնդիր է լուծվում,  ապա փորձի հիման վրա պետք է համարձակվել հասնելու այդ սահմանին: Հաճախ պարզվում է, որ ենթադրվող սահմանը կարելի է հեռացնել` այդպիսով ընդլայնելով հնարավորի տիրույթը: Բայց այդպիսի ճանապարհը` ենթադրվող հնարավորի սահմանները տեղաշարժող, քաղաքական գործիչներից մեծ վարպետություն եւ ինտուիցիա է պահանջում, ինչպես նաեւ վճռականություն, հավատ եւ փորձառություն: Հաշվարկված հնարավորին կարող է հասնել ամեն մեկը» («Հայկական երազանքը  գոյատեւման փակուղում», Վ.Մանուկյան, «Գոլոս Արմենիի», 1994 թիվ 145-147):

12.ՀԱՐՑ
Ըստ Ձեզ Ժողովուրդը պետք է ունենա հանրաքվե հրավիրելու իրավունք. ստորագրություններով: Եթե 50 հազար մարդու ստորագրություն հավաքվի, կարողանան հարցը դնել հանրաքվեի: Հարցերի ցանկ պետք է լինի, որոնց վերաբերյալ ժողովուրդը իրավունք ունի հանարքվե անցկացնել« այդ թվում նաեւ՝ կարողանալով անվստահություն հայտնել իշխանություններին ընտրությունից ընտրություն ընկած ժամանակահատվածում։ Արդյո՞ք ժողովրդին հանրաքվեի իրավունք տալը կկանխի իշխանությունների սանձարձակությունը: 
12.  ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Հանրաքվեի օրենքը նույնիսկ եթե դա ոչ մի անգամ չօգտագործվի, կախված է լինելու իշխանությունների գլխի վրա՝ պարտադրելով նրանց մնալ օրինականության շրջանակներում, հակառակ դեպքում, կկորցնեն իշխանությունը ժողովրդի քվեով:

13. ՀԱՐՑ
Գյուղատնտեսության մեջ ինչո՞ւ  իտալական, եւ ոչ թե ամերիկյան մոդելը:
13. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Գյուղատնտեսության մասին ավելի մանրամասն գրվել էր դեռ 1996 թվականի մեր նախընտրական ծրագրում: Այո, մենք հողը տվեցինք գյուղացուն, բայց բոլորս էլ հասկանում ենք, որ փոքր հողակտոր մշակելը արդյունավետ չէ« եւ պետք է հողակտորները խոշորացնել: Դա բռնի եւ ոչ արդյունավետ ձեւով արեց Ստալինը` կոլխոզներ ստեղծելով: Ինչպե՞ս դա անել մասնավոր սեփականության պայմաններում։ Կա երկու ճանապարհ։ Կամ պետք է նախատեսել« որ ոմանք՝ չկարողանալով արդյունավետ շահագործել իրենց հողակտորը՝ ի վերջո« ստիպված կլինեն վաճառել այն ավելի գործարար հարեւանին« ինչը սոցիալական խորը անհավասարության պատճառ է դառնում: Կամ օգտվել Իտալիայում կիրառված օրինակից« երբ« պահպանելով իր հողակտորի սեփականության իրավունքը« մարդիկ միավորվում են կոոպերատիվների մեջ՝ համատեղ զբաղվելով միացյալ հողերի մշակմամբ եւ ստացված բերքի իրացմամբ։  
  Դա մեր պետության համար, մեր ազգային մենթալիտետի համար շատ ավելի հարմար ճանապարհ է:

14. ՀԱՐՑ
Ի՞նչ թիմով եք պատրաստվում իրականացնել Ձեր նախընտրական ծրագիրը: 
14. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Մեր մարդկային ռեսուրսները մեր կուսակցությունն է, մեզ միացած մյուս կուսակցությունները. կան նաեւ բազմաթիվ այլ կուսակցություններ, որոնք նույնպես կիսում են մեր պատկերացումները: Բացի սրանից հասարակության մեջ կան լայն շերտեր, որոնց մտածողությունը համընկնում է ազգային-ժողովրդավար հոսանքի գաղափարախոսության հետ: Ես դա համարում եմ այն հիմնական ռեսուրսը, որով հնարավոր է իրականացնել այս ամենը:

15. ՀԱՐՑ
Ո՞վ է քաղաքական գործչի Ձեր իդեալը: Եւ մի հարց էլ` Ձեր ելույթում մեծ տեղ է հատկացված կոռուպցիայի խնդրին: Ինչո՞ւ է մեր հասարակությունը այսչափ կոռումպացված: Ինչո՞վ եք դա բացատրում, դրա արմատները ո՞ւր են հասնում: Դուք էլ եք դա վերագրում խորհրդային կարգերին:
15. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Որեւէ քաղաքական գործչի անձը որպես օրինակ ընտրելը, կախված է առկա պատմական իրադրությունից. այն կարող է փոխվել կախված մեր առջեւ կանգնած խնդիրներից: Օրինակ, շատ ժամանակ ես, որպես իդեալ, նշել եմ Չերչիլին, բայց արդի վիճակում ես որպես օրինակ կբերեի Ռուզվելտին (ԱՄՆ նախագահ): Մարդ, որը արժանանալով ժողովրդի վստահությանը, հասարակության բոլոր շերտերի համերաշխություն ապահովելով` կարողացավ նոր տնտեսական կուրս իրականացնել` ԱՄՆ-ը հանելով ծանր ճգնաժամից եւ այն դարձնելով բարգավաճող պետություն: Այնպես որ, մարդկանց անուններ տալը ժամանակ առ ժամանակ փոխվում է` կախված տարբեր իրավիճակներից:
Ինչ վերբերում է կոռուպցիային, ապա դրա  էլեմենտներն իհարկե, եղել են այն ժամանակ, երբ մենք ապրել ենք դեռ ցարական Ռուսաստանում: Կոմունիստների ժամանակ (60-70-ական թթ.) այն աճեց: Երբ մենք եկանք իշխանության, այդ կոռուպցիան կար: Դա մի երեւույթ է, որի դեմ պայքարելու համար իրական ժողովրդավարական համակարգ է պետք,  անկախ                                                           
դատարան, քաղաքացիական հասարակություն:  Ցավոք, մեզ մոտ այդպես չէ: Իմ ելույթում ես նշել եմ, որ այժմ կոռուպցիան ոչ թե ուղղակի  շատացել է,  այլ այն դարձել է պետական մեխանիզմը աշխատեցնելու ամենակարեւոր գործոններից մեկը: Ես չեմ կարծում« որ մեր ժողովրդի մեջ կոռուպցիան խորը արմատներ ունեցող, արդեն բնավորություն դարձած երեւույթ է, ինչպես մի շարք արեւելյան պետություններում: Նույնիսկ սովետական միության ժամանակ« երբ ընկերներով կամ ընտանիքով գնում էինք  Վրաստան կամ Ադրբեջան, տեսնում էինք, որ  Հայաստանում էապես ավելի քիչ էր կոռուպցիան« այսինքն՝ մեր ժողովուրդը ավելի քիչ է հակված կոռուպցիայի։ Եվ նորմալ օրենքների դեպքում« նորմալ վերահսկողության ներքո էապես կարելի է նվազեցնել այն, մանավանդ եթե իշխանություններն իրենք հակված չլինեն կոռուպցիայի:

16. ՀԱՐՑ
Պարոն Մանուկյան իսկապես երկիրը մի ամբիցիա չարժե՞: Ի վերջո, ի՞նչն էր ճիշտ` պատմությունը, թե՞ Ձեր ծրագրերը:
16. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Ցանկացած պահ հասարակությունը գտնվում է խաչմերուկի առջեւ, եւ կարող է  գնալ այս կամ այն ճանապարհով:  Միշտ ընտրություն կա: Այն ամենը, ինչ եղել է, պարտադիր չէ, որ լիներ, այն ամենը, ինչ պետք է լինի` մեր ընտրությունից է կախված` հնարավորություններ բավականին լայն շրջանակում:  
 Ինչ վերաբերում է ամբիցիաներին« ապա իմ ամբիցիան իմ անձի հետ  կապված չէ« այլ կապված է մեր երկրի ու ժողովրդի հետ: Ես ուրախ կլինեի, եթե մեր պետության, ժողովրդի մեծ նպատակների ձգտումը  իրականացվեր ուրիշ առաջնորդների կողմից: Այդ ժամանակ քիչ ջանքեր կպահանջվեր ինձանից, կմնար կողքից նայել եւ հիանալ։  Դա շատ ավելի հեշտ է« քան պատասխանատվություն վերցնելը։ Ընդհանրապես« Դուք միշտ խոսում եք ամբիցիաների մասին« բայց քաղաքականության մեջ կա պատասխանատվության հարց։ Երբ դու Շարժման ղեկավարի պատասխանատվություն ես վերցնում« դա հաճույք չէ« այլ աշխատանք եւ պատասխանատվություն:  Երբ փլուզվող խորհրդային միությունում վարչապետի պատասխանատվություն ես վերցնում« դա նորից նախանձելի դեր չէ։ Կամ ոչ բարվոք վիճակում  գտնվող պատերազմում վերցնում ես պատասխանատվություն։ Ես պատասխանատվություն վերցնելուն սովոր եմ« բայց դա քիչ է կապված իմ հավակնությունների հետ: Դրանք տարբեր հարցեր են։

17. ՀԱՐՑ
Չե՞ք կարծում, որ եթե միանաիք Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հետ ձեր դեմ իսկապես խաղ չէր լինի: Միաժամանակ, միանալու դեպքում, կերեւար Ձեր ակնհայտ առավելությունը:
17.ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Իմ եւ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի միավորվելու մասին շատ են խոսում, բայց դրանք օդի մեջ ասված նախադասություններ են, մեր միջեւ ոչ մի բանակցություն տեղի չի ունեցել այդ հարցի վերաբերյալ: Բայց այս կամ այն ուժի հետ բանակցելուց առաջ պետք է հստակ իմանալ` ի՞նչ ես ուզում դու այս երկրի համար անել եւ այդտեղ կհասկացվի` ով ում հետ պետք է միավորվի: Շատ կարեւոր է նաեւ միավորման ո՞ր ձեւաչափի դեպքում է ավելանում հաղթանակի հնարավորությունը: Լ. Տեր-Պետրոսյանը այժմ դուրս է եկել եւ պայքարում է իշխանությունների դեմ` նախագահ դառնալու հավակնություններով: Դա ինձ համար շատ քիչ է այս կամ այն ձեւաչափով միավորվելու համար` հաշվի առնելով եւ հաղթանակի հնարավորությունը եւ դրան հասնելու դեպքում անելիքները: Այս բոլոր տարիների ընթացքում ես միշտ էլ հնարավորություն եմ ունեցել բարձր պաշտոններ զբաղեցնելու: Բայց միաժամանակ կարծում եմ, որ պաշտոն կարելի է զբաղեցնել այն դեպքում, երբ միասնական գաղափարներով թիմ է գալիս իշխանության« եւ թիմի մեջ դերերի արդյունավետ բաշխում է կատարվում` ով ինչի համար է պատասխանատու:

18. ՀԱՐՑ
1996 թվականի վիրավորանքը (արդարացված) արժի՞, որ այրեք բոլոր կամուրջները շատ հարցերում գաղափարապես ձեզանից քիչ տարբերվող Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի-ի հետ երբևէ համագործակցելու հնարավորությունից:
18. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
1996թվականի հարվածն այնքան ինձ չէր ուղղված, որքան այն  ուղղված էր մեր պետությանը, մեր ժողովրդին, նրա  կամքի արտահայտության իրավունքին, բայց ես հակված չեմ կյանքս նվիրել անցած էջը վերանորոգելուն: Տարիներ առաջ ես ինքս եմ դիմել, որ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը մտնի քաղաքական դաշտ. ենթադրում էի« իհարկե« ոչ որպես թեկնածու: Նա ավելի կարեւոր դեր կարող էր վերցնել (ինչ խոսք« ինքն է  որոշում, ես չեմ կարող այդ առումով ոչինչ ասել): Ես նրան սկսել եմ քննադատել, երբ նա հրապարակում հայտարարեց, որ ով իրեն չի միանում, ապա դա նշանակում, որ ծառայում է Սերժ Սարգսյանին: Ես այդպիսի շանտաժներ չեմ ընդունում: Գաղափարական սկզբունքների առումով էլ ասեմ« որ« այնուամենայնիվ, մեր միջեւ բավականին տարբերություններ կան: Այնպես չէ, որ ամեն ինչ համընկնում է. ընդ որում` եւ’ ես, եւ’ Լ.Տեր-Պետրոսյանը այն վիճակում ենք գտնվում, որ գուցե իր դեպքում մի քիչ ավելի շատ, իմ դեպքում մի քիչ ավելի քիչ, կարող են տեսնել՝ գործն ու խոսքը համընկնում են, թե՞ ոչ:

19. ՀԱՐՑ
Լինելով համազգային շարժման լիդեր` Դուք տարբեր պատճառներով ձեր ձեռքից բաց թողեցիք իրավիճակի տիրապետման ղեկը, և ամբողջ ժողովրդին թողեցիք բախտի քմահաճույքին և անպաշտպան ընդդեմ պատեհապաշտների ու սրիկաների բազմահազարանոց բանակի: Ինչո՞ւ:
19. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Ես ինձ պատասխանատու եմ զգում ներկա վիճակի համար, որովհետեւ 1988 թվականին ես բեմ եմ բարձրացել ու ասել` ժողովուրդ եկեք մեր հետեւից եւ մենք կունենանք բոլորիս երազած պետությունը: Մարդիկ ինձ հավատացել են« եւ եթե այդպես չի ստացվել (ճիշտ է, մենք անկանխություն ենք ձեռք բերել, պատերազմ ենք հաղթել, որոշակի պետական հարցեր ենք լուծել)« ապա« իհարկե, ես պատասխանատու եմ զգում ինձ, եւ այդ պատասխանատվությունն է պարտադրում կողքի չկանգնել, այլ պայքարել: Բայց ամեն մի կոնկրետ դեպքի« հանցագործության համար« կան մարդիկ« ովքեր ուղղակի մեղավոր են եւ պատասխան պետք է տան մեր ժողովրդի առջեւ:

20. ՀԱՐՑ
Ինչո՞ւ եք հաճախ նույնացնում Ռոբերտ Քոչարյանին եւ  Սերժ Սարգսյանի. չէ՞ որ նրանք տարբեր մարդիկ են:
20. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
Ես չեմ նույնացնում Ռոբերտ Քոչարյանին եւ Սերժ Սարգսյանին« բայց նախորդ տարիների կառավարման ժամանակ« այն բոլոր դժգոհությունները, որ մենք ունեցել ենք իշխանությունների նկատմամբ, վերաբերել են նաեւ Սերժ Սարգսյանին, որն ունի իր պատասխանատվության մեծ բաժինը։ Առանց նույնացնելու ես կարող եմ ասել« որ նրանք նույն թիմի անդամներ են։ Եվ այդ թիմը պետք է զրկվի երկրի ճակատագիրը տնօրինելու հնարավորությունից:

21. ՀԱՐՑ
Պարոն Մանուկյան, տարբեր առիթներով Ձեզ փորձել են վերագրել «ժողովրդի հոր առաքելությունը: Դուք համաձա՞յն եք այդպիսի ձեւակերպման հետ:
21. ՊԱՏԱՍԽԱՆ
 Այդպիսի խոսակցություններ եղել են, բայց ես չեմ կարծում, որ այդպիսի կարգավիճակ էլ կա` ժողովրդի կամ ազգի պապա: Ես կարծում եմ, որ դա մի քիչ վերամբարձ է հնչում: Ուղղակի, տարիների ընթացքում, երբ երկար ես մնում քաղաքականության մեջ, շատ ավելի ներողամիտ ես դառնում մյուս քաղաքական գործիչների, առավել եւս` երիտասարդների նկատմամբ, ժամանակ առ ժամանակ խրատական խոսքեր ես ասում: Իսկ «ժողովրդի հոր» դերին կարող է հավակնել ճնշող մեծամասնության աջակցությունը ստացած, իմաստուն, սեփական անձնական վարքով եւ օրինակով աչքի ընկած, ժողովրդին սիրող եւ հարգող, բոլորին հավասարապես վերաբերվող, ցանկացած հատվածայնությունից վեր կանգնած նախագահը` դրանով դառնալով նաեւ ժողովրդի առաջնորդ:


        
Home page Web mail Map
EnglishRussian


1996


www.ajk.am

  www.armenia.li
www.armenia.li
627725
588200